Enerji Ticareti Sözlüğü

Temel Kavramların Açıklamaları

Liberal piyasaların oluşmasıyla birlikte hayatımıza yeni tanım lar girmektedir. Bu tanımların kelime dağarcığımıza sorunsuz bir şekilde yerleşmesi gerekmektedir. Söz konusu yeni kelime dağarcığı, temelde finans sektöründen alınacaktır. RWE’nin yoğun olarak faaliyette bulunduğu piyasalar, uzun süre önce liberalleşmişti. Dolayısıyla RWE, liberalleşme son rası oluşacak iş ortamına ve terminolojisine aşinadır. Bu amaçla enerji sektöründe büyük bir açığı kapatacak olan Enerji Terimleri Sözlüğü’nü, Türkiye’de konu ile ilgilenen okuyucula rın kullanımına sunuyoruz. Ortak bir dil ve standartların oluş madığı ortamlarda iletişim kurmanın oldukça güç olduğuna inanıyoruz. Türk enerji sektöründe, yakın zamanda yeni terim ler kullanılmaya başlanacaktır. Yeni kavramları doğru anla mak, iletişimde yaşanabilecek karmaşıklıkları ortadan kaldıra caktır. Umut ediyoruz ki bu sözlük, aydınlatıcı ve bir yol gösterici olarak kullanılacaktır.

Bu kapsamda, RWE Turkey Holding tarafından hazırlanan “Enerji Ticareti Terimleri Sözlüğü”, Avrupa’nın en likit ve iyi işleyen piyasalarından biri olan Alman piyasasında kullanılan enerji ticareti terimleri esas alınarak Almanca, İngilizce ve Türkçe olarak üç dilde hazırlanmıştır. Tek bir ülkeye özgü terimler, diğer iki dile çevirilmeden sunulmuştur. Sözlüğümüzün zaman içerisinde düzeltilmesi ve güncellen mesi gerekecektir. Sözlüğümüz, sürekli bir gelişim içinde bulunan ve değişime ihtiyacı olan Türkiye enerji piyasasında bir ilk olduğundan, geliştirilmesine yönelik her türlü görüş ve önerinizi bizimle paylaşmanızdan memnuniyet duyacağız. Enerji Ticareti Terimleri Sözlüğü’nde yer verilen kavramların açıklamalarının önemli bir yol gösterici kaynak niteliğinde olduğunu ve bu sözlüğün herhangi bir kesinlik taşımadığını da belirtmek isteriz.

Aşağıdaki link üzerinden terimler dizini dosyasını indirebilirsiniz. Daha fazla bilgi için bizimle irtibata geçebilirsiniz.

Enerji Ticareti Sözlüğü dizin (PDF | 3.5 MB)

Sıkça sorulan sorular

Enerji ticaretine neden ihtiyacımız var?

Enerji, dünya çapında sınırlı bir üründür. Güvenilir ve hesaplı enerji için yürütülen rekabet, ulusal devlet sınırlarını aşarak kısmen Avrupa’nın tamamına, kısmen de global alana yayılmıştır. Aynı zamanda bu rekabet, Güneydoğu Asya’da yıldızı yükselmekte olan sanayileşmiş ülkeler ile Avrupa’da giderek azalmakta olan kaynaklar bağlamında büyük bir önem kazanmıştır.

Bugün neredeyse hiçbir endüstriyelleşmiş ülke, artık kendi enerji ihtiyacını kendi kaynaklarından karşılayamamaktadır. Dünya enerji tüketiminin yaklaşık üçte biri, diğer ülkelerle yapılan enerji ticareti ile karşılanmaktadır. Petrol çıkan bölgelerdeki net enerji ve yatırım ihracatçıları ile yapılan uzun vadeli sözleşmeler sayesinde, enerji ticareti önemli ölçüde değer kazanmıştır. Sadece “tedarik kaynağı” değil, aynı zamanda tedarik sağlanamaması veya fiyat oynamaları gibi risklere karşı da teminat gerekmektedir. Bu ticaret önemli ölçüde dünya “enerji tekeli” nde ülkelerin kendi “konumlarını” daha da düzeltmek için bir fırsat olarak kullanılmaktadır. Aynı kurallarla yapılan serbest ticaret, büyüme ve refahın adil biçimde dengelenmesi için önemli bir yapı taşıdır.

Enerji ticareti nasıl gelişmiştir?

Enerji ticareti giderek artan uluslararası emtia ticaretiyle bağlantılıdır. Globalleşen dünya ile birlikte, enerji ticaret akışı da uluslararası hale gelmektedir. Özellikle petrol, gaz ve kömür, günümüzde gem, veya boru hatlarıyla binlerce kilometre yol alarak üreticiden tüketim merkezlerine ulaşmaktadır. Bu tür bir enerji arzı, riskler taşımaktadır. Tedarik kesintileri, talep ve fiyat dalgalanmaları en önemli risklerdir. Gelecekteki enerji arzı ne kadar güvenli olacak? Enerji tüketicileri için ekonomi nasıl gelişecek? Bir varil petrol, bir metreküp gaz veya bir megavat saat elektrik için ne kadar ödenecek? Veya tam tersi: Mümkün olduğunca ekonomik biçimde tüketiciye ulaştırılacak enerji üretimi için ne kadar para ödenmesi beklenebilir?

Tüm bu riskleri kontrol edebilmek ve piyasadaki fırsatları yakalayabilmek için ticari piyasalar işlev görmektedir. Burada çok sayıda piyasa katılımcısının arz ve talebine göre oluşan piyasa fiyatı, malın kısıtlı oluşunu hesaba katmakta ve bu yüzden de tüm katılımcılar için bağlayıcı bir nitelik taşımaktadır. Bu piyasa fiyatı, bugünkü enerjinin satın alınması, geleceğin enerjisinin tedariki ve ayrıca enerji üretiminin değerinin tespiti ile hangi santral, depo ve boru hattına yatırım yapılacağı konularında yol gösterici rol oynar.

Neyin ticareti yapılmaktadır?

Yeterli arz ve talebin olduğu her enerji hammaddesinin ve enerji taşıyıcısının ticareti yapılabilmektedir. En önemli enerji ticareti emtiaları, petrol, kömür, elektrik, gaz ve kullanımı gittikçe artmakta olan biyokütledir. Emtia adı verilen bu ürünler fiziksel olarak işlem görür, yani bir gemi yükü petrol, kömür veya sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) fiziksel olarak mevcuttur. Bu emtialar işlem görür, satılır ve fiziksel olarak kararlaştırılan vadede teslim edilir.

Aynı şekilde future, forward veya opsiyon gibi finansal vadeli işlem piyasaları da önemli işlevler gören ticari piyasalardır. Bu tür ürünleri, değerli kağıt ve hisse senetleri ile yapılan işlemlerden bilmekteyiz. Buna bir de piyasa fiyatının gelişimine göre, örneğin iki yıl sonrasında 100 megavat saat elektrik veya 10 ton kömürün teslimatı için alıcı ve satıcı arasındaki nakit uzlaştırmayı da eklemek gerekir. Gelişen piyasa fiyatından daha düşük fiyata alım yapıldığında kar elde edilirken, daha yüksek fiyata alım yapıldığında zarar edilir.

Bununla da bitmiyor: Petrol, kömür, gaz, elektrik, karbondioksit sertifikaları ve diğer emtiaların fiyatları arasındaki farklar için de işlem yapılır. Bu farkları (spread) iyi tahmin edenler, bundan finansal bir avantaj sağlar ve kendi pozisyonlarının getirdiği değeri, örneğin depolanan enerji veya mevcut santrallerdeki elektrik üretimini ticari piyasalarda kullanabilirler.

Nerede ve nasıl işlem yapılır?

Petrol, gaz ve diğer “emtialar” borsada ve borsa dışında işlem görürler. Bu işlemlere de hisse denedi piyasalarından aşinayız. Avrupa dahilindeki önemli elektrik ve gaz borsaları, Leipzig'deki European Energy Exchange (EEX) ve Oslo'daki NORDPOOL'dur. Burada birçok ülkeden katılımcı çalışmaktadır. Avrupa'da toplamda iki düzineden fazla enerji borsası bulunmaktadır ve önümüzdeki yıllarda borsalar arasında işbirliklerinin artması beklenmektedir. Örneğin, EEX borsasının Fransız Powernext'le veya Hollandalı APX borsasının Endex'le birleşmesi gibi. Önemli emtia borsaları; Atlanta'da (ABD) bulunan Intercontinental Exchange (ICE) doğalgaz, petrol, metal ve hava türevleri konusundaki en büyük emtia borsalarından biridir. Aynı şekilde New York Mercantile Exchange (NYMEX) Kuzey Amerika'daki en büyük vadeli işlem borsasıdır. Borsalarda standart ürünler sunulur ve katılımcılar anonimdir, yani arz ve talep sahipleri birbirlerini tanımazlar. Borsalarda takas çok önemlidir. Bu mekanizma, sigorta yardımıyla, kontratın taraflarından birisinin ödememe riskini ortadan kaldırır: bu durum, giderek artan ölçüde, borsa dışı işlemlerin teminat altına alınması için de geçerli hale gelmektedir. Borsadaki işlemlere oranla, borsa dışı işlemlerde de büyük bir işlem hacmi oluşmaktadır. OTC (“over–the-counter”) piyasasında borsa katılımcıları, kendi ihtiyaçlarına göre belirlenmiş, kısa ve uzun vadeli zaman penceresi dahilinde alış ve satışlar yapabilirler. OTC işlemleri, aracılar, yani brokerlar aracılığıyla elektronik ortama sunulur. Eskiden olduğu gibi şimdi de telefonda yapılan ticaret, sözleşmenin tarafları arasında öneli bir rol oynamaktadır. Ürünün esnekliği ve sürekli işlem yapma imkanından dolayı OTC piyasası, uzun vadede borsadaki işlemlerden daha büyük bir ağırlığa sahip olacaktır - bu durum, hisse senedi ve değerli kağıt piyasasından daha farklı değildir.

Satışı sanal ticaret noktalarında yapılan ve Avrupa'daki en geniş işlem hacmine sahip olan gaz ticareti ise özel bir durum göstermektedir. Burada gerçek gaz akışı söz konusu değildir, kontratın tarafları ortak işlem noktasında, gerek fiziksel işlemler ve gerekse finansal hedge işlemleri yapabilmektedirler. Önemli sanal gaz ticareti noktaları Britanya'da “National Balancing Point” ve Hollanda'da “Tıtle Transfer Facility”dir. “Net Connect Germany”de 2008 yılından beri Almanya'da nakledilen H-Gazın %50'den fazlası işlem görmektedir. EEX'teki gaz ticaret hacmi, yani likidite giderek artmaktadır

Tüketilenden daha fazla enerjinin işlem görmesinin nedeni

Birçok borsa katılımcısı, giderek artan oranda, sadece fiyat dalgalanmaları ve tedarik açıkları için, gerçek teslimat esaslı ürün çeşitliliği kullanılmaktadır. Ne kadar fazla işlem yapılırsa, işlemcinin kendi “pozisyonu” - yani alacak ve borcunu - her gün piyasanın gidişatına uygun hale getirmesi o kadar mümkün olmaktadır. Bir işlemci ne kadar aktifse, aynı oranda durumunu düzeltme ve alacak bakiyesini artırma imkanına sahiptir. Bu durum menkul değerler piyasalarında da geçerlidir: Senet ile yapılan işlem, kağıtların gerçek adedini aşmaktadır.

Elektrik ticareti çok canlıdır. Örneğin, yapılan tahminlere göre, Almanya'da her bir kilovat saat elektrik son kullanıcıya ulaşana kadar ticari taraflar arasında yaklaşık 7-8 kez el değiştirir. Aynı şekilde, petrol, gaz, kömür ve diğer enerji hammaddelerinin de mevcut miktarlarından daha fazlası alınıp satılmaktadır. Bu değişim prensibi, likidite sağlamakta ve birçok katılımcıya enerji ve/veya finansal ürün ihtiyaçlarını karşılama imkanı sunmaktadır. Bu durum ayrıca piyasanın bugün nerede durduğunu, yarın ve önümüzdeki aylarda ve yıllarda yeterli bir tedarik veya darlık olup olmayacağını göstermektedir. Güçlü bir borsa, gösterilen ilginin ifadesidir ve yatırım için olumlu sinyaller verir.

Ticaret, enerji fiyatlarını nasıl etkiler?

Piyasa ekonomisi ve rekabet ortamında olduğu gibi, fiyatlar esas itibarı ile arz ve talebe göre belirlenir, yani maliyet bedeli değil pazar fiyatları esastır. Bu noktada enerji ticareti, fiyatları tek başına belirlemez, sadece temsili olarak mümkün olduğunca piyasanın tahmin ve beklentilerini, emtia ve üretim araçlarının kısıtlı oluşuna uygun hale getirir. Buna göre oluşan fiyat, arz ve talebin buluşma ya da kesişme noktasıdır. Fiyat oluşumu öncelikle kısa vadeli olarak spot piyasasında, daha sonra uzun vadeli olarak future (vadeli işlem) piyasasında oluşur.

Elektrik ticaretinde belirleyici olan, elektriğin, su rezervlerini ve bunlara bağlı santralleri gözardı edersek, neredeyse hiçbir şekilde depolanamamasıdır. Elektriği depolamak çok zordur çünkü gösterilen tüm çabalara rağmen piyasada kabul görecek bir depolama yöntemi bulunamamıştır. Bu durum, arz ve talep arasındaki ilişkiyi ve ayrıca spot piyasadaki fiyat oluşumunu önemli ölçüde etkilemektedir. Çünkü hava, yakıt fiyatları ve karbondioksit sertifikaları, elektrik tüketim ihtiyacı (esas itibariyle evler, küçük işletmeler ve sanayi) ve giderek artan ölçüde rüzgara bağlı besleme, toptan satış fiyatı belirlemektedir.

Enerji ticareti ne kadar şeffaftır?

Ne kadar çok alıcı ve satıcı borsa içi ve dışı işlemlere tabi olursa, ticaret hacmi de (likidite) o kadar artar. Bilgi yoğunluğu ne kadar artarsa, fiyat oluşumu da o kadar güvenilir hale gelir ve
arz ile talep arasındaki fark da o kadar düşer - hepsi bir araya geldiğinde bunlar, adil bir fiyat oluşumu sağlayan işlevsel ve şeffaf bir piyasanın olumlu göstergelerini oluştururlar.

EEX veya NORDPOOL gibi borsalar, elektrik ticaretinde santrallerin emreamadeliği, bunların ticari ciroları, alıcı ve satıcıların sayısı gibi bir dizi bilgi sunarlar. Bu da EEX'in Avrupa'da en çok piyasa katılımcısının ilgisini çekmesinin diğer bir önemli nedenidir: EEX'in bankalardan büyük enerji tedarikçilerine kadar, 19 ülkeden, 200'e yakın katılımcısı vardır.

Etkin bir ticaretin, Avrupa çapında standardize edilmiş bilgilere ihtiyacı vardır. Hangi bilgi nerede ve ne zaman açıklanacaktır? RWE ve E.ON gibi işletmeler internet sayfalarında şebekeye bağlı santraller, bakıma alınacak santrallerin devre dışı kalma süreleri ve tabii kendi santrallerinde üretilen elektrik miktarı gibi konuları paylaşmaktadırlar. Bu şekilde daha fazla şeffaflık oluşmakta, bu da piyasa ve tüketici açısından daha adil fiyat oluşumu ve sürdürülebilir yatırım imkanları sağlamaktadır.